Wanneer een offer een techniek wordt

Soms helpt het me om het universum niet voor te stellen als een persoon die oordeelt, maar als een systeem.

Niet als iets doods of mechanisch. Eerder als een intelligent geheel waarin bepaalde bewegingen gevolgen hebben. Wat je erin brengt, brengt iets anders in beweging. Aandacht versterkt. Angst kan zichzelf voeden. Vertrouwen maakt ander gedrag mogelijk. Liefde verandert de verhouding tussen mensen.

Misschien is groei wel de eenvoudigste manier om die richting te beschrijven. Niet omdat alles wat gebeurt prettig of goed is, maar omdat wat aanwezig is zich lijkt voort te zetten, te vertakken en gevolgen voortbrengt.

Jezus spreekt vaak in zulke patronen. Aan de vruchten herken je de boom. Wat je zaait, zul je oogsten. Geef, en er zal gegeven worden. Vergeef, en er verandert iets in de verhouding tussen jou en wat er gebeurd is.

Maar zodra mensen een patroon herkennen, ontstaat er nog een mogelijkheid.

We proberen het te bedienen.

Het offer

Offers zijn zo oud en zo wijdverspreid dat er in ieder geval iets fundamenteel menselijks in zichtbaar wordt.

Noach bouwt na de vloed een altaar. In de wereld van Mozes horen offers bij de omgang met God. In andere culturen worden voedsel, dieren, kostbaarheden en soms mensen geofferd. De vormen verschillen, maar de beweging lijkt op elkaar: iets van waarde wordt opgegeven en dat verlies wordt verbonden aan wat daarna moet volgen.

Regen. Vergeving. Bescherming. Vruchtbaarheid. Herstel. Gunst.

Misschien ligt daaronder een ervaring die iedereen kent. Om iets nieuws te laten ontstaan moet vaak iets worden losgelaten.

Wie ergens goed in wil worden, geeft tijd en gemak op. Wie werkelijk voor iemand zorgt, offert mogelijkheden van zichzelf op. Wie een conflict wil beëindigen, moet soms zijn gelijk loslaten. Wie verandert, verliest iets van degene die hij daarvoor was.

In zulke gevallen staat het verlies niet naast de verandering. Het maakt er deel van uit.

Het offer is dan geen betaling die voorafgaat aan de transformatie. Het offer is een deel van de transformatie zelf.

En precies daar kan iets omslaan.

Van principe naar protocol

Wanneer offer en verandering vaak samen verschijnen, kan de relatie worden omgedraaid.

Als offer voorafgaat aan iets goeds, kan een offer misschien ook worden gebruikt om iets goeds te veroorzaken.

Dan ontstaat een protocol.

Deze plek. Dit moment. Deze woorden. Dit dier. Deze handeling. Deze volgorde.

Een beweging die ooit uit overgave voortkwam, wordt reproduceerbaar gemaakt.

Als softwareontwikkelaar herken ik daar een bepaald soort denken in. Een systeem heeft regels. Wanneer je begrijpt hoe die regels werken, kun je uitkomsten oproepen. Soms ontdek je zelfs dat het systeem iets doet zonder dat je de route volgt waarvoor die mogelijkheid bedoeld lijkt te zijn.

Dat noemen we een exploit.

Een exploit werkt niet doordat het systeem faalt. Hij werkt doordat een echte eigenschap van het systeem op een andere manier wordt aangesproken.

Misschien is dat een interessante manier om naar een deel van religie en magie te kijken.

De mens ontdekt een patroon van transformatie en probeert vervolgens de uitkomst los te koppelen van de transformatie zelf.

Een andere prijs

Dan krijgt offer een donkere mogelijkheid.

Als verlies iets in beweging brengt, lijkt een groter verlies misschien meer in beweging te brengen. Een deel van de oogst kost iets. Een dier kost meer. Een mens vertegenwoordigt een nog grotere prijs. Een kind misschien de grootste, juist omdat het verlies nauwelijks zwaarder kan worden gemaakt.

Of zo’n kosmische rekensom werkelijk bestaat, weten we niet. Voor de menselijke logica van het ritueel is dat niet eens nodig. Zodra verlies als werkzame invoer wordt gezien, ligt escalatie voor de hand.

Maar ergens onderweg is iets wezenlijks veranderd.

Degene die om verandering vraagt, betaalt de prijs niet meer zelf.

Een ander betaalt hem.

Je eigen bezit weggeven uit liefde verandert jou. Iemand anders beroven niet. Zelf risico nemen voor iemand verandert jou. Iemand anders in gevaar brengen niet. Iets van jezelf loslaten kan je verhouding tot de wereld openen. Iets vernietigen wat jou niet toebehoort kan uiterlijk op een offer lijken terwijl precies die beweging ontbreekt.

De vorm blijft bestaan terwijl de betekenis eruit verdwijnt.

De tempel

Daarom vind ik het beeld van Jezus in de tempel zo interessant.

Hij komt terecht in een religieuze wereld waarin de omgang met God volledig is georganiseerd. Er zijn dieren, priesters, voorschriften, geldwisselaars en transacties. Een menselijke verhouding tot het goddelijke heeft infrastructuur gekregen.

Jezus keert zich daar fel tegen, maar hij staat daarmee niet buiten zijn eigen traditie. Lang voor hem klinkt binnen diezelfde traditie al dezelfde correctie.

Hosea zegt dat God barmhartigheid verlangt en geen offer. Jesaja laat God genoeg krijgen van offers zolang de handen die ze brengen vol onrecht zitten. Micha voert de logica steeds verder op: kalveren, duizenden rammen, rivieren olie, zelfs de eerstgeborene. Daarna haalt hij de beweging terug naar het leven zelf: recht doen, barmhartigheid liefhebben, nederig wandelen.

Jezus citeert die lijn zelf: barmhartigheid, geen offer.

Misschien verdwijnt het offer daar niet. Het verandert van richting.

Als er iets moet worden opgegeven, geef dan zelf. Als er iets moet sterven, laat dan iets in jou sterven. Als liefde een prijs heeft, leg die prijs niet bij iemand anders.

Het beeld van het eigen kruis past daar precies in. De prijs kan niet eindeloos worden uitbesteed.

Magie

Ook daarom fascineert het occulte me.

Onder veel esoterische tradities ligt het idee dat verschillende lagen van de werkelijkheid met elkaar corresponderen. Intentie, symbool, handeling en bewustzijn worden niet als volledig losse dingen gezien. Wie die verbanden begrijpt, zou ermee kunnen werken.

Bij Aleister Crowley draait magie uiteindelijk om wil. Niet simpelweg krijgen waar je zin in hebt, maar ontdekken wat hij de True Will noemt en daarmee leren samenvallen. Bij Manly P. Hall verschijnt steeds opnieuw het idee dat rituelen, symbolen en innerlijke ontwikkeling verschillende uitdrukkingen kunnen zijn van dezelfde onderliggende orde.

David Bowie geeft daar een onverwacht modern beeld van. Jaren nadat hij zijn occulte periode in Los Angeles achter zich had gelaten, vertelde hij dat hij altijd had onderzocht waarom religies werkten en wat mensen erin vonden. Die zoektocht bracht hem midden jaren zeventig in kabbala, magie en wat hij later zelf zwarte magie noemde. Hij beschreef het niet als een zoektocht naar het kwaad. Hij zocht naar tekens, een pad, een verborgen samenhang die ergens naartoe leidde.

Juist dat woord, werkten, blijft hangen.

Het is een andere manier om naar religie te kijken. Niet alleen vragen wat waar is of wat je moet geloven, maar kijken alsof er iets functioneert. Welke patronen keren terug? Wat doet een ritueel? Wat gebeurt er wanneer symbool, intentie, aandacht en handeling op een bepaalde manier worden samengebracht?

Of Bowie werkelijk iets buiten zichzelf activeerde, kunnen we niet weten. Dat is voor deze gedachte ook niet nodig. Interessant is dat hij zich gedroeg alsof er iets te onderzoeken en toe te passen viel.

Daar zit dezelfde dubbelzinnigheid als bij het offer.

Als er werkelijk patronen bestaan, kun je proberen ermee in overeenstemming te leven.

Je kunt ook proberen ze te gebruiken.

De interessantste grens loopt daarom misschien niet tussen religie en magie, of zelfs tussen wit en zwart.

Hij loopt tussen worden en bedienen.

De bypass

Die beweging verschijnt ook buiten religie.

We willen het resultaat van discipline zonder jarenlang te oefenen. De intimiteit van liefde zonder kwetsbaarheid. De rust van loslaten zonder werkelijk iets kwijt te raken.

Steeds dezelfde verleiding: behoud de output, verwijder de prijs.

Misschien is dat uiteindelijk wat een spirituele exploit zou zijn. Geen geheime spreuk waarmee iemand het universum misleidt, maar een poging om een werkelijk principe te gebruiken terwijl de innerlijke beweging die erbij hoort wordt omzeild.

Misschien kan zoiets zelfs resultaat opleveren.

Als de werkelijkheid inderdaad reageert op wat erin wordt gebracht, hoeft zij niet eerst te bepalen of degene die het mechanisme gebruikt goed handelt. Zwaartekracht maakt ook geen onderscheid tussen degene die valt en degene die duwt.

Dan zegt succes op zichzelf weinig over de richting waarin iemand beweegt.

Macht, geld, invloed of toegang hoeven geen teken te zijn van harmonie met iets groters. Ze kunnen ook het gevolg zijn van mechanismen die simpelweg reageren op wat erin wordt gebracht.

De vraag wordt dan niet of het werkt.

De vraag is wat er groeit.

Want als de werkelijkheid versterkt wat wij blijven voeden, kan een mens heel succesvol worden in een richting die hem ondertussen steeds verder verwijdert van liefde, verbondenheid en leven.

Het systeem hoeft hem daarvoor niet te straffen.

Misschien geeft het hem juist steeds meer van wat hij erin bleef stoppen.

En misschien proberen religieuze stemmen daarom telkens weer dezelfde beweging te maken: weg van de formule, terug naar de mens.

Niet omdat ritueel geen betekenis heeft.

Maar omdat geen enkel ritueel het innerlijke werk voor je kan doen.