ReligieCirca 7 minuten

Magie werkt in beide richtingen

Over magie als werken met oorzaak en gevolg, en de keuze om patronen te voeden voor het geheel of voor eigen gewin.

Een donkere lijn vertakt zich over warm papier; vanuit een knooppunt groeit een van de takken uit tot een groen plantje.

De toekomst die we alvast zien

In een aflevering van The Simpsons gebeurt iets wat later opvallend veel lijkt op de werkelijkheid. De vergelijking wordt gedeeld, opnieuw gedeeld en gebruikt als bewijs dat de serie de toekomst voorspelde.

Misschien is dat soms gewoon toeval. Maar er gebeurt ook iets anders zodra een beeld van de toekomst overal bekend raakt. Mensen gaan erop letten. Ze nemen het mee in hun verwachtingen, hun gesprekken en hun keuzes. Een voorspelling kan zo deel worden van de werkelijkheid die zij beschrijft.

De aflevering laat zien hoe beelden uit fictie zich in ons collectieve geheugen nestelen. Ze sturen wat we verwachten en herkennen. Zo kan een idee meehelpen de werkelijkheid vorm te geven die het lijkt te voorspellen.

Misschien begint magie dichterbij dan we denken.

Een patroon dat terugkeert

Als ik probeer te begrijpen wat magie is, kom ik steeds uit bij een eenvoudig patroon: wat je doet, werkt door. Je geeft iets aan de wereld en dat verandert de wereld waarin je verder leeft. Soms komt het rechtstreeks terug. Soms via anderen, via gewoonten, via instellingen of via gevolgen die pas veel later zichtbaar worden.

Dat patroon kan karma worden genoemd, of oorzaak en gevolg, of wederkerigheid. Het hermetisme beschrijft zulke terugkerende verhoudingen als eigenschappen van de werkelijkheid. Je hoeft niet iedere mystieke uitleg letterlijk over te nemen om het patroon te herkennen: niets staat helemaal op zichzelf. Een handeling verandert de omstandigheden waaruit volgende handelingen ontstaan.

Daarom zijn we ook niet de enige makers van onze werkelijkheid. We worden gevormd door wat anderen doen, door verhalen die we horen, door angst en hoop die al vóór ons bestonden. Tegelijk geven wij die invloeden door. Onze keuzes ontstaan in een groter geheel en veranderen dat geheel weer.

Magie zou dan niet alleen gaan over een verborgen kracht waarmee iemand de natuur naar zijn hand zet. Het kan ook gaan over leren zien hoe aandacht, overtuiging, ritueel en handelen samen werkelijkheid vormen.

Verschillende tradities, verschillende betekenissen

Die gedachte verschijnt in uiteenlopende tradities, maar niet altijd in dezelfde vorm. Alchemie ging niet alleen over het veranderen van stoffen. In veel teksten werd het werk met materie ook een beeld voor innerlijke verandering: iets grofs zuiveren, iets verborgens zichtbaar maken, een mens veranderen door aandachtig werk.

In Winti bestaan eigen religieuze en spirituele praktijken die verbonden zijn met voorouders, geesten, gemeenschap en het dagelijks leven. Vodou is eveneens een levende religieuze traditie, met eigen godheden, ceremonies en gemeenschappen. Geen van beide laat zich samenvatten als een algemene techniek voor magie. Dat mensen deze tradities soms reduceren tot “duistere krachten” zegt vaak meer over de blik van buitenstaanders dan over de tradities zelf.

Ook in inheemse ceremonies, hekserij en verhalen over druïden vinden we manieren om de verhouding tussen mens, gemeenschap en omgeving vorm te geven. De details verschillen sterk. Toch keert een vraag terug: hoe leef je in verhouding tot krachten die groter zijn dan je individuele wil?

Dat is iets anders dan zeggen dat al deze tradities hetzelfde bedoelen. Ze hebben hun eigen geschiedenis en betekenis. Maar naast elkaar laten ze zien dat mensen al heel lang zoeken naar manieren om intentie, handeling en gevolg met elkaar te verbinden.

Ritueel en de wil om te winnen

Soms wordt die verbinding heel praktisch. Rond voetbalwedstrijden in verschillende landen bestaan verhalen en berichten over teams, supporters of begeleiders die rituelen uitvoeren om geluk af te dwingen of de tegenstander te verzwakken. In delen van West- en Centraal-Afrika zijn zulke verhalen rond wedstrijden geregeld onderwerp van gesprek. De vormen lopen uiteen en worden ook niet door iedereen even serieus genomen.

Het is belangrijk daar niet een heel continent mee samen te vatten, en zulke praktijken niet automatisch “voodoo” te noemen. Een voetbalritueel kan een gebed zijn, een gewoonte, een bron van vertrouwen of een poging om controle te voelen in een onzekere wedstrijd. De betekenis hangt af van de mensen die het uitvoeren.

Maar in die situaties zie je wel hoe dicht ritueel en zelfbehoud bij elkaar kunnen komen. Een handeling die de groep moed geeft, kan steun bieden. Een handeling die bedoeld is om de ander schade toe te brengen, gebruikt hetzelfde verlangen naar invloed in een andere richting.

De vorm alleen vertelt dus niet of iets goed of slecht is. De vraag is wat de handeling voedt en wie de prijs ervoor betaalt.

Wanneer invloed omslaat in beheersing

Daarom maakt het mij ook nieuwsgierig naar offers en macht. In verschillende oude culturen zijn offers gedocumenteerd, al verschilde de betekenis sterk per plaats en tijd. De Bijbelse traditie kent daarnaast de profetische kritiek op offers wanneer mensen tegelijk onrecht bedrijven. Jezus’ optreden in de tempel past in die bredere spanning: een heilige praktijk kan haar betekenis verliezen wanneer ze een systeem wordt dat zichzelf beschermt.

Het probleem is niet dat mensen rituelen hebben. Een ritueel kan herinneren aan wat belangrijk is, mensen samenbrengen en aandacht geven aan iets wat anders gemakkelijk vergeten wordt. Het probleem ontstaat wanneer de handeling een prijs afdwingt van iemand anders, of wanneer gehoorzaamheid belangrijker wordt dan het leven dat het ritueel ooit moest dienen.

Dat patroon zie je ook buiten religie. Een organisatie kan de angst van haar leden en omgeving in zich opnemen: angst om status te verliezen, om tekort te komen, om niet te overleven. Leiders kunnen die angst vervolgens beheren en doorgeven. Hoe hoger de druk, hoe makkelijker onmenselijke keuzes als noodzakelijk worden voorgesteld.

Dat vraagt niet om een verborgen meesterplan. Het vraagt wel om aandacht voor de manier waarop angst, macht en eigenbelang elkaar kunnen versterken. Mensen met invloed kunnen die dynamiek gebruiken om anderen te dienen, of om zichzelf en hun positie te beschermen.

De aantrekkingskracht van een verborgen verklaring

Elites hebben overal invloed. Ze sturen mee via geld, media, politiek en de verhalen die onze werkelijkheid vormgeven. Rond die macht leven verhalen over geheime ceremonies en offers. Wat mij bezighoudt, is het patroon dat daarin zichtbaar wordt: gedeelde angst en verlangen krijgen via organisaties vorm in keuzes die mensen afzonderlijk misschien nooit zouden maken.

Toch is het begrijpelijk dat mensen naar een verborgen oorzaak zoeken wanneer macht ondoorzichtig voelt en gevolgen zichtbaar zijn. De verleiding is om één groep aan te wijzen die alles bestuurt. Maar daarmee kunnen we een eenvoudiger en dichterbij gelegen werkelijkheid missen: systemen blijven bestaan doordat veel mensen, vaak zonder het geheel te overzien, eraan meewerken.

Een verhaal kan dus invloed hebben zonder dat het een geheime code is. Het kan angst verspreiden, wantrouwen aanwakkeren of mensen laten geloven dat geweld onvermijdelijk is. Ook dat is een manier waarop ideeën de wereld insturen wat later in gedrag en gebeurtenissen zichtbaar wordt.

Welke richting voeden we?

Misschien is magie niet het probleem. Misschien gaat het om het besef dat invloed werkelijk bestaat, en dat iedere vorm van invloed gevolgen heeft. Een gebed, een ceremonie, een film, een organisatie, een aankoop of een gesprek kan een patroon versterken. Wat we aandacht geven, kan groeien. Wat we normaliseren, kan zich verspreiden.

Dat maakt ons niet almachtig. We kiezen niet in een vacuüm en we bepalen niet alleen wat er gebeurt. We worden beïnvloed en dragen tegelijk invloed verder. Juist daarom doet onze keuze ertoe.

We kunnen dezelfde menselijke vermogens gebruiken om onszelf boven anderen te plaatsen: om te nemen, te beheersen, angst te verspreiden en de kosten bij iemand anders neer te leggen. Of we kunnen ze gebruiken om het geheel waarvan we deel zijn te helpen groeien: door te delen, zorgvuldig te handelen, waarheid niet te verwarren met verdenking en macht te gebruiken om leven mogelijk te maken.

De keuze wordt zichtbaar in kleine handelingen. In wat we doorgeven. In wie we geloven zonder te onderzoeken. In de manier waarop we met anderen omgaan wanneer we bang zijn. En in de vraag of ons eigen voordeel afhankelijk is van iemands verlies.

Als alles met elkaar samenhangt, blijft niets helemaal zonder gevolg. Dan is magie niet alleen iets geheimzinnigs dat anderen ergens achter gesloten deuren doen. Het is ook de alledaagse kracht waarmee we samen een richting maken.

De vraag is welke richting wij willen voeden.