De schuld van Simba

Er is een moment in The Lion King waarop Simba’s hele wereld verandert.

Tot dan toe is hij een kind. Nieuwsgierig, overmoedig, soms roekeloos, zoals kinderen kunnen zijn wanneer ze nog niet precies begrijpen hoe kwetsbaar de wereld is. Zijn vader is er, de savanne heeft een orde en ergens in die orde heeft ook Simba zijn plek. Hij hoeft daar nog niet over na te denken. Het is gewoon zo.

Dan komt de kloof.

Scar heeft alles voorbereid. De gnoes worden opgejaagd, Simba raakt midden in de kudde en Mufasa rent naar binnen om hem te redden. Hij brengt Simba in veiligheid en probeert daarna zelf uit de kloof te klimmen. Bovenaan staat Scar.

Mufasa denkt dat hij naar zijn broer kijkt. Scar laat hem vallen.

Wanneer de kudde voorbij is, vindt Simba zijn vader. Hij probeert hem wakker te maken en kruipt uiteindelijk onder zijn poot, alsof die hem nog één keer kan beschermen tegen wat er net gebeurd is.

Daar vindt Scar hem.

Simba heeft zelf al een verbinding gelegd. Mufasa kwam omdat hij in gevaar was. Nu is Mufasa dood. Als Simba daar niet was geweest, zou zijn vader nog leven.

Voor een kind is dat bijna genoeg. Scar hoeft die gedachte alleen te bevestigen en verder te voeren. Wat zullen de anderen denken? Wat zal zijn moeder denken?

Zo krijgt de gebeurtenis een betekenis die Simba ook iets over zichzelf vertelt. Hij begint zichzelf te zien als degene door wie dit alles is veroorzaakt. Wanneer Scar hem vervolgens zegt dat hij moet vluchten, lijkt weggaan de enige uitweg.

Dat vind ik misschien wel het interessantste deel van het verhaal. Scar krijgt macht over Simba zonder hem gevangen te houden. Zodra Simba gelooft dat hij verantwoordelijk is voor de dood van zijn vader, houdt hij zichzelf weg van Pride Rock. De schuld die Scar hem heeft toegeschreven wordt een grens die Simba zelf bewaakt.

Daarna verandert de toon van de film. Simba ontmoet Timon en Pumbaa en leert een nieuwe manier van leven kennen: Hakuna Matata.

Er zit iets moois in wat zij hem geven. Na iets verschrikkelijks komt hij terecht bij twee wezens die niets van hem nodig hebben. Bij hen hoeft hij geen prins te zijn, geen toekomstige koning en ook niet voortdurend de zoon van Mufasa. Hij mag eten, slapen, lachen en ouder worden. Er ontstaat weer ruimte om te leven.

Toch blijft de schuld buiten beeld aanwezig. Simba heeft een plek gevonden waar hij niet naar zijn verleden hoeft te kijken en leert er steeds beter omheen te leven.

Dat werkt jarenlang. Hij heeft vrienden, hij lijkt ontspannen en Scar is ver weg. Tot Nala verschijnt.

Dan blijkt hoe begrensd zijn vrijheid is. Teruggaan naar Pride Rock betekent ook teruggaan naar de vraag die hij al die tijd heeft vermeden: wat heb ik gedaan?

Hij heeft Scar verlaten, maar het verhaal dat Scar hem over zichzelf vertelde is met hem meegereisd.

Dat herken ik als een veel breder menselijk patroon. We kunnen een omgeving verlaten en de regels ervan nog jarenlang met ons meedragen. We kunnen een relatie beëindigen en onszelf nog steeds bekijken door de ogen van de ander. Soms noemen we iets loslaten terwijl we vooral hebben geleerd welke deur we niet meer moeten openen.

Ook ideeën die op zichzelf gezond zijn kunnen daarbij helpen. Vergeven, vertrouwen en aandacht hebben voor het heden kunnen ons na iets moeilijks weer op weg brengen. Tegelijk kunnen ze ruimte geven om rond een oude wond te leven zonder nog te onderzoeken welk verhaal daar ooit is ontstaan.

Bij Simba luidt dat verhaal: mijn vader is door mij gestorven.

De feiten eromheen zijn echt. Simba was in de kloof, Mufasa kwam hem redden en Mufasa stierf. Scar legt een betekenis tussen die feiten en laat weg wat hij zelf heeft gedaan. Voor Simba wordt die betekenis zo vanzelfsprekend dat hij zijn hele leven erop inricht.

Van daaruit begon ik ook anders te kijken naar een verhaal dat binnen het christendom nauwelijks nog als verhaal wordt gezien.

De mens is gevallen. Door de zonde is er afstand ontstaan tussen de mens en God, en de mens kan die afstand niet zelf herstellen. Jezus sterft voor onze zonden en maakt verlossing mogelijk.

Voor veel christenen ligt daar juist het hart van de liefde in. God laat de mens niet achter met zijn schuld, maar neemt die op zich. Het kruis betekent vergeving en geeft mensen een diep gevoel van geborgenheid.

Toch valt er iets op wanneer je langer blijft kijken naar het uitgangspunt van die verlossing. Je leert jezelf begrijpen als onderdeel van een gevallen mensheid. Er is iets misgeraakt tussen jou en God, al voordat jij bestond, en dat probleem is zo fundamenteel dat je het niet zelf kunt oplossen.

Binnen dat verhaal wordt schuld al onderdeel van wie je bent voordat je naar je eigen leven hebt kunnen kijken. Vervolgens leer je waar de redding vandaan komt. Rond die boodschap kan een heel systeem ontstaan dat uitlegt wat je moet geloven, welke teksten gezag hebben en hoe je moet leven.

Daar begint voor mij de parallel met Simba.

Het gaat me om de manier waarop een verhaal over schuld een mens kan vormen. Dat patroon veronderstelt geen bewuste misleiding door gelovigen. Binnen dezelfde religie kunnen mensen diepe liefde, gemeenschap, troost en vrijheid ervaren.

Maar wanneer de schuld eenmaal als uitgangspunt vaststaat, gaat de aandacht vooral naar de vraag hoe je ervan verlost wordt. De vraag waarom je eigenlijk schuldig bent raakt buiten beeld, evenals de mogelijkheid dat de schuld die je hebt leren dragen onterecht is.

We zouden Simba kunnen leren zichzelf te vergeven. We zouden hem kunnen vertellen dat hij ondanks alles geliefd is en hem helpen het verleden los te laten. Dat zou hem misschien veel rust geven. Alleen zou hij zichzelf nog steeds begrijpen als iemand die vergeving nodig heeft voor de dood van zijn vader.

Wat er werkelijk in de kloof gebeurde zou onbesproken blijven.

Wanneer Simba terugkeert naar Pride Rock, draagt hij die overtuiging nog steeds met zich mee. Scar probeert opnieuw hetzelfde verhaal tegen hem te gebruiken en drijft hem daarmee in het nauw. Tot Scar onthult dat hij zelf Mufasa heeft gedood.

Dan verandert Simba’s hele verleden van betekenis.

Zijn vader blijft dood. Simba was nog steeds in de kloof en is nog steeds jarenlang weggeweest. Wat verandert, is dat hij begrijpt wie verantwoordelijk was voor Mufasa’s dood. De schuld waarop hij zijn leven had gebouwd blijkt onterecht.

Dat besef gaat verder dan toestemming om weer gelukkig te zijn. Simba herkent dat hij al die jaren iets over zichzelf heeft geloofd wat niet waar was. Zijn schuldgevoel was werkelijk, maar de schuld die het leek te bewijzen was nooit van hem.

Daarmee verandert ook zijn verhouding tot Scar. De beschuldiging die hem eerst liet vluchten verliest haar macht, omdat Simba nu kan zien wat erin verborgen werd.

Dat roept bij mij een andere manier op om naar Jezus te kijken. Wat gebeurt er wanneer we zijn woorden proberen te horen zonder het volledige theologische systeem dat later rond zijn dood is ontstaan?

Dan valt op hoe vaak hij mensen dichter bij God brengt. Hij spreekt over een Koninkrijk dat nabij is, dat onder en tussen mensen aanwezig is. Hij vraagt mensen te worden als kinderen en richt hun aandacht op liefde, oordeel, vergeving en wat zich vanbinnen afspeelt voordat het aan de buitenkant zichtbaar wordt.

Misschien probeerde hij mensen ook te laten zien dat de afstand die zij ervoeren anders in elkaar zat dan ze hadden geleerd. Dat is voor mij een vraag bij die woorden, geen vaststaande historische lezing.

Wat mij fascineert is hoe herkenbaar de beweging van Simba blijft buiten de film. Een gebeurtenis krijgt een betekenis, die betekenis gaat vertellen wie we zijn en vervolgens richten we ons leven ernaar in. De pijn die daaruit ontstaat kan alle aandacht krijgen, terwijl het verhaal dat haar in stand houdt nauwelijks nog wordt onderzocht.

Bij Simba wordt zichtbaar wat dat onderzoek kan openen. Hij ziet uiteindelijk dat de schuld onterecht was, en daarmee krijgt hij weer toegang tot een leven dat hij zichzelf had ontzegd.

Misschien herkennen we daarom al iets in dat kleine leeuwtje onder de poot van zijn vader. Het verlies is echt. De verwarring is echt. Dan komt er iemand naast hem staan die vertelt wat dit alles betekent.

Daar ontstaat het verhaal dat Simba jarenlang zal dragen. Pas veel later kan hij zien dat het nooit het zijne had hoeven zijn.