De grammatica van het leven

Stel dat je schrijft:

ab ab ab ccc
xy xy xy …

Bijna iedereen voelt dat hier zzz zou moeten volgen. Je hoeft de regel niet eerst uit te rekenen. Waarschijnlijk wist je het antwoord al voordat je precies kon uitleggen waarom.

De voorspelbaarheid zit niet in de letters zelf. De letter z is nog niet eerder verschenen. Wat je herkent is de verhouding tussen de onderdelen: herhaling, opbouw en een overgang die in de eerste regel al zichtbaar werd.

Je leest niet alleen wat er staat. Je voelt wat de structuur vraagt.

Wat gebeurt er wanneer na xy xy xy ineens hjk verschijnt? Dan ontstaat spanning. Niet omdat die letters daar onmogelijk kunnen staan, maar omdat ze niet passen binnen de regel die je dacht te herkennen. Misschien is het patroon gebroken. Misschien heb je het verkeerd begrepen. Misschien ontbreekt er nog informatie.

En wat als er ineens pannekoek staat?

Dan gebeurt er iets anders. Er verschijnt niet alleen een onverwachte letterreeks, maar een woord. Wat op het niveau van letters nergens op leek, kan op een ander niveau ineens betekenis hebben. Misschien is het een grap. Misschien blijkt de oefening helemaal niet over het alfabet te gaan.

Het kader verschuift.

Wat eerst incoherent leek, kan onderdeel zijn van een grotere grammatica die je vanuit het vorige niveau niet kon zien.

Misschien ervaren we het leven vaak op die manier. We staan midden in een zin die nog geschreven wordt en proberen uit het laatste woord af te leiden waar het geheel naartoe gaat. Zolang de beweging overeenkomt met wat we kennen, noemen we haar logisch. Zodra iets afwijkt, noemen we haar chaos.

Maar chaos hoeft geen afwezigheid van orde te zijn. Het kan ook orde zijn buiten onze huidige schaal van waarneming.

De seizoenen maken dat bijna vanzelfsprekend. Voor iemand die nooit eerder een winter heeft meegemaakt, moet het verdwijnen van warmte en groen als een onomkeerbaar verlies hebben gevoeld. De dagen werden korter. Bladeren vielen. Groei hield op. Wie alleen dat deel van de beweging zag, had alle reden om te denken dat het leven zich terugtrok.

Wij zetten ondertussen bollen in de grond en maken de tuin klaar voor het voorjaar. Niet omdat we de winter kunnen tegenhouden, maar omdat we het ritme herkennen. Wat binnen één moment op verlies lijkt, blijkt binnen een jaar een fase.

Oude tradities probeerden zulke terugkerende verhoudingen te benoemen. Het hermetische principe van ritme wijst naar de golfbeweging van opbouw, verzadiging en terugkeer. Polariteit laat zien dat winter en zomer geen losse werkelijkheden zijn, maar uitersten binnen dezelfde beweging. Correspondentie herkent dat zulke patronen op verschillende schalen opnieuw verschijnen.

Dat zijn geen verklaringen voor ieder afzonderlijk voorval. Ze zijn pogingen om de grammatica te beschrijven waarbinnen voorvallen betekenis krijgen.

Ook intuïtie werkt vaak zo. Zij hoeft niet ieder detail bewust te hebben opgeslagen om een verandering in het patroon te merken. Soms voelt iets vreemd voordat zichtbaar is wat er afwijkt. Soms weet je welke beweging waarschijnlijk volgt, zoals je bij de letters al wist dat zzz voor de hand lag.

Dat maakt intuïtie niet magisch en ook niet onfeilbaar.

Het brein kan verbanden zien die er niet zijn. Angst vernauwt het zicht en maakt van iedere afwijking een dreiging. Verlangen kan ons laten geloven dat de zin precies zal eindigen zoals wij hopen. Het ego maakt zichzelf graag tot hoofdpersoon van een verhaal dat misschien helemaal niet over ons gaat.

Een patroon voelen is daarom niet hetzelfde als de uitkomst kennen. Het is een uitnodiging om langer te kijken.

Misschien blijkt hjk een vergissing. Misschien verschijnt er later een regel waardoor het alsnog klopt. Misschien komt er pannekoek en verandert de hele vraag.

Vrijheid ligt dan niet in het bepalen van de grammatica. We kiezen de seizoenen niet en kunnen niet voorkomen dat bewegingen opbouwen, kantelen en verdwijnen. Onze speelruimte ligt in hoe we ons ertoe verhouden.

We kunnen ieder onverwacht woord behandelen als bewijs dat alles betekenisloos is. We kunnen ook nieuwsgierig blijven naar de zin die zich nog vormt.

Vertrouwen betekent voor mij niet dat alles binnen het patroon moet passen dat ik al ken. Het betekent dat mijn huidige lezing niet de grens van de werkelijkheid is.

Soms herkennen we de richting voordat we haar kunnen uitleggen. Soms begrijpen we een overgang pas wanneer we verder hebben gelezen.

En soms staat er ineens pannekoek.