Wanneer overvloed omslaat in leegte

Er gebeurt iets vreemds met voetbal.

Jarenlang leek de ontwikkeling maar één kant op te kunnen gaan. Meer geld bracht betere spelers, grotere stadions, professionelere organisaties en een wereldwijd publiek. Clubs die ooit vooral verbonden waren met een stad of streek werden internationale merken en voetballers groeiden uit tot iconen die overal ter wereld werden herkend.

Op papier werd het voetbal daarmee steeds groter en beter. Toch lijkt ergens onderweg ook iets verloren te gaan.

Een voetbalclub was nooit alleen de kwaliteit van de elf spelers die op zondag op het veld stonden. Een club hoorde bij een stad, een wijk, een familie. Supporterschap werd doorgegeven. Je kende verhalen over wedstrijden die je zelf nooit had gezien, over spelers uit een tijd waarin je nog niet bestond. Een stadion kreeg betekenis doordat generaties er dezelfde vreugde, spanning en teleurstelling hadden meegemaakt.

De waarde zat voor een groot deel in alles wat zich rondom het spel had gevormd, en precies dat kun je niet zomaar kopen.

Toch probeert het moderne voetbal steeds vaker iets wat daarop lijkt. Saoedische clubs kunnen met enorme salarissen internationale sterren aantrekken en in korte tijd selecties samenstellen waarvoor elders tientallen jaren aan sportieve ontwikkeling, reputatie en geschiedenis nodig waren. Wanneer genoeg geld beschikbaar is, blijken spelers, trainers, faciliteiten en aandacht allemaal verplaatsbaar.

Maar een verzameling beroemde voetballers vormt nog geen clubcultuur.

Wanneer spelers vooral komen omdat ergens salarissen worden betaald die vrijwel niemand anders kan of wil betalen, verandert ook wat het shirt vertegenwoordigt. Het wordt moeilijker om de speler te zien als onderdeel van een verhaal dat groter is dan hijzelf. Hij is een icoon dat aan een nieuw merk wordt toegevoegd.

Voor supporters verandert daarmee iets soortgelijks. Veel mensen zijn niet supporter geworden omdat hun club op dat moment de beste rationele keuze was. Je vader nam je mee naar Feyenoord. Je groeide op naast een stadion. Je zag als kind één wedstrijd of één speler en om een reden die je nauwelijks kon uitleggen bleef die club vervolgens twintig jaar bij je. Juist omdat die verbondenheid niet voortdurend opnieuw werd berekend, kon ze onderdeel van je identiteit worden.

Wanneer clubs steeds meer verzamelingen van gekochte sterren worden, verschuift die identiteit. De club met het meeste geld trekt de grootste spelers aan. Die spelers trekken aandacht, sponsors en internationale supporters aan, waarna nog meer geld beschikbaar komt. Rond dat succes ontstaat vervolgens een steeds grotere commerciële industrie van uitzendrechten, merchandise, tours, sponsordeals, content en nieuwe wedstrijden.

Iedere stap afzonderlijk is logisch. Samen kunnen ze langzaam uithollen waar de aantrekkingskracht oorspronkelijk vandaan kwam.

Geschiedenis wordt iets wat in marketingcampagnes wordt gebruikt. Cultuur wordt onderdeel van de positionering van het merk. Supporters worden steeds meer benaderd als consumenten en spelers als economische assets. De commerciële waarde kan ondertussen blijven stijgen, terwijl de menselijke waarde waarop die economie ooit gebouwd werd langzaam dunner wordt.

Dat is misschien ook het punt waarop interesse begint af te nemen. Niet omdat het voetbal slechter wordt. Misschien is het technisch zelfs beter dan ooit. Maar als bijna iedere speler gekocht kan worden, iedere wedstrijd overal beschikbaar is en steeds meer clubs zichzelf als mondiale entertainmentmerken presenteren, verdwijnt iets van de betekenis die ontstaat door beperking, geschiedenis en verbondenheid.

Het spektakel kan blijven groeien terwijl het verhaal erachter steeds minder gewicht krijgt.

En juist daar wordt voetbal interessant als voorbeeld van iets groters.

Systemen verdwijnen niet alleen omdat ze mislukken. Soms raakt iets uitgeput doordat het buitengewoon succesvol wordt. Een eigenschap die aanvankelijk groei mogelijk maakte, wordt steeds verder versterkt totdat zij uiteindelijk begint weg te nemen wat het systeem waardevol maakte.

Binnen het hermetisme bestaat het principe van ritme: alles beweegt tussen uitersten. Groei is geen lijn die oneindig doorloopt, maar onderdeel van een beweging. Een slinger kan steeds verder naar één kant bewegen, maar juist op het uiterste punt begint de beweging in de andere richting.

Vanuit dat perspectief is een hoogtepunt ook een grens.

Dat patroon kom je op veel plaatsen tegen. Een aantrekkelijke stad trekt mensen aan totdat juist de drukte en prijzen de eigenschappen beginnen te verdringen waarvoor mensen erheen kwamen. Een sociaal netwerk groeit omdat mensen elkaar er kunnen vinden, waarna commercie, algoritmes en optimalisatie steeds meer ruimte innemen en de oorspronkelijke menselijke interactie moeilijker te vinden wordt. Een markt kan zo efficiënt worden in het produceren van iets dat het product zelf zijn bijzonderheid verliest.

Hier raakt ritme aan een ander hermetisch principe: polariteit. Uitersten die tegenovergesteld lijken, kunnen onderdeel blijken van dezelfde beweging. Meer keuze kan uiteindelijk als minder vrijheid voelen. Een overvloed aan informatie kan begrip moeilijker maken. Een eindeloze stroom entertainment kan juist verveling veroorzaken.

Meer kan, wanneer je ver genoeg doorgaat, in minder omslaan.

En precies daarom is AI zo interessant.

Vrijwel iedere vorm van menselijke creatie was tot nu toe gebonden aan beperkingen. Een film vroeg om acteurs, camera’s, geld en maanden werk. Voor een album waren muzikanten, instrumenten, een studio en kennis nodig. Een boek kon jaren kosten. Software werd gebouwd door teams van gespecialiseerde mensen.

AI haalt steeds meer van die beperkingen weg.

Tekst, beelden, muziek, stemmen, video en software kunnen steeds sneller en goedkoper worden geproduceerd. Wat vandaag nog bijzonder voelt, kan binnen enkele jaren alledaags zijn. Daarmee ontstaat een situatie die we nauwelijks kennen: creatieve productie hoeft niet langer schaars te zijn.

Dat klinkt in eerste instantie vooral als bevrijding. Meer mensen kunnen maken wat vroeger buiten hun bereik lag. Ideeën hoeven niet meer te stranden op gebrek aan geld, technische kennis of toegang tot de juiste middelen.

Maar wanneer die beweging ver genoeg doorgaat, verschijnt hetzelfde probleem als bij voetbal.

Als er zonder veel moeite miljoenen liedjes, films, afbeeldingen, verhalen en games kunnen ontstaan, verandert niet alleen de productie. Ook onze verhouding tot wat geproduceerd wordt verandert. Een mooi lied blijft misschien even mooi, maar wanneer er ieder uur honderd nieuwe liedjes verschijnen die exact zijn afgestemd op jouw smaak, stemming en herinneringen, krijgt schoonheid een andere waarde.

Het bijzondere wordt moeilijk bijzonder te houden wanneer het onbeperkt beschikbaar is.

Misschien wordt context daardoor belangrijker dan kwaliteit alleen. Wie heeft iets gemaakt? Waarom? Waar kwam het vandaan? Welke ervaring zat eraan vast? Niet omdat menselijke moeite op zichzelf heilig is, maar omdat betekenis vaak ontstaat uit relaties, geschiedenis en omstandigheden die niet eenvoudig meegeproduceerd kunnen worden.

Daar verschijnt het hermetische principe van correspondentie. Hetzelfde patroon kan op verschillende niveaus terugkeren. Wat in een voetbalcompetitie gebeurt, kan ook zichtbaar worden in een digitaal platform, een economie of onze verhouding tot creativiteit.

Groei brengt overvloed voort, overvloed verandert de waarde van wat er groeit, en uiteindelijk ontstaat de behoefte aan een andere verhouding tot datgene wat overal beschikbaar is.

AI kan dit proces veel sneller en op veel meer terreinen tegelijk laten plaatsvinden.

Zelfs reclame kan uiteindelijk grotendeels een gesprek tussen machines worden. Een systeem bepaalt welke boodschap waarschijnlijk werkt, een ander maakt de advertentie en een agent beheert het budget. Aan de andere kant hoeft een mens die boodschap misschien niet eens meer zelf te bekijken, omdat zijn persoonlijke agent het aanbod beoordeelt en beslist of het relevant is.

Dan ontstaat de merkwaardige situatie waarin machines commerciële boodschappen produceren voor andere machines die namens mensen bepalen of die boodschappen interessant zijn.

Op zo’n moment wordt de vraag welke banen AI overneemt bijna te klein.

De grotere vraag is wat wij zelf nog willen doen wanneer steeds meer dingen niet meer hoeven.

Eeuwenlang hebben we technologie gebruikt om arbeid te verminderen. Machines namen zwaar lichamelijk werk over, computers administratieve handelingen en AI begint nu ook delen van denken, plannen, kiezen en creëren over te nemen. Vanuit één perspectief is dat precies waar technologische ontwikkeling altijd naartoe heeft gewerkt: steeds meer vrijheid van noodzakelijke arbeid.

Maar vrijheid lost niet vanzelf het probleem van betekenis op.

Wanneer bijna alles voor ons kan worden geregeld, ontstaat ook de mogelijkheid om steeds minder zelf te doen. Virtuele werelden kunnen aantrekkelijker worden, entertainment kan eindeloos worden aangepast aan onze voorkeuren en digitale omgevingen kunnen bijna iedere vorm van weerstand verwijderen. Het is niet moeilijk je voor te stellen dat sommige mensen zich daar steeds verder in terugtrekken. Niet omdat iemand hen dwingt, maar omdat een bestaan zonder frictie voortdurend binnen handbereik ligt.

Daar ligt misschien een van de grote vragen van de komende tijd. Wat gebeurt er met een mens wanneer gemak geen uitzondering meer is, maar de normale toestand?

Het hoeft niet noodzakelijk in lethargie te eindigen. Het tegenovergestelde is net zo goed denkbaar.

Wanneer digitale beelden onbeperkt kunnen worden gemaakt, kan het opnieuw betekenis krijgen dat iemand zelf uren voor een doek heeft gestaan. Wanneer muziek overal gegenereerd kan worden, kan samen muziek maken waardevoller voelen. Wanneer vrijwel iedere virtuele ervaring beschikbaar is, kan het fysieke leven juist opnieuw gewicht krijgen.

Niet omdat het menselijke technisch moet concurreren met de machine, maar omdat de ervaring zelf niet hetzelfde is.

Een AI kan een perfecte tuin ontwerpen, maar daarmee heb je nog niet met je handen in de aarde gezeten. Je kunt binnen enkele seconden een lied laten maken, maar daarmee heb je nog niet met andere mensen gespeeld en gevoeld hoe een ruimte reageert. Een virtuele berg kan mooier worden dan iedere echte berg, maar het lichaam heeft niet uren gelopen, kou gevoeld en uiteindelijk vanaf de top naar beneden gekeken.

Misschien verschuift waarde daardoor van productie naar deelname.

Van bezitten naar ervaren. Van iets laten maken naar ergens werkelijk bij aanwezig zijn.

En daar raakt de technologische vraag uiteindelijk aan bewustzijn.

Niet omdat AI ons vanzelf bewuster zal maken. Er bestaat geen technologische wet die zegt dat meer mogelijkheden ook tot meer wijsheid leiden. AI kan ons wel sneller confronteren met een vraag die we lang konden uitstellen.

Wat willen we wanneer steeds meer van wat we vroeger nastreefden onbeperkt beschikbaar wordt?

We hebben lang gedacht in termen van meer: meer comfort, meer bezit, meer keuze, meer entertainment, meer bereik, meer productiviteit. AI kan ons op veel van die gebieden dichter bij overvloed brengen dan welke technologie daarvoor ook.

Misschien wordt juist daardoor zichtbaar dat niet ieder verlangen door meer vervuld kan worden.

Wanneer produceren nauwelijks nog een beperking kent, wordt aandacht belangrijker. Wanneer mogelijkheden vrijwel onbeperkt zijn, wordt de keuze waaraan we ons werkelijk willen verbinden belangrijker. En wanneer steeds meer taken door systemen kunnen worden uitgevoerd, moeten we opnieuw onderzoeken welke dingen we niet deden omdat ze noodzakelijk waren, maar omdat we ze wilden beleven.

Daarin zou AI onderdeel kunnen zijn van een veel oudere beweging.

Niet als vijand van menselijke ontwikkeling en ook niet als vanzelfsprekende redding, maar als iets dat een bestaande richting versnelt totdat de grens ervan zichtbaar wordt. We krijgen misschien ongekende overvloed aan content, gemak, mogelijkheden en intelligentie, waarna de vraag naar méér langzaam plaatsmaakt voor de vraag wat daarvan nog waarde heeft.

Misschien is dat waar het ritme opnieuw kantelt.

Niet terug naar een wereld zonder technologie, maar naar een andere verhouding ermee. Een wereld waarin het lokale, fysieke, menselijke en levende opnieuw belangrijker kan worden omdat we beter beginnen te zien wat technologie wel kan produceren en wat alleen betekenis krijgt doordat we er zelf aan deelnemen.

Voor het eerst komt een wereld in zicht waarin een groot deel van wat mensen altijd moesten doen misschien niet meer nodig is.

Dat kan vrijheid zijn.

Maar wat we met die vrijheid doen, kan geen machine voor ons bepalen zonder dat we precies die vrijheid opnieuw uit handen geven.

Misschien wordt dat uiteindelijk de belangrijkste vraag van deze ontwikkeling:

als bijna alles voor ons gedaan en gemaakt kan worden, wat willen we dan nog zelf leven?