Lagen van intelligentie

Sinds ik intensiever met AI werk, ben ik anders naar intelligentie gaan kijken.

In het begin bedacht ik wat ik nodig had, werkte de oplossing in mijn hoofd uit en vertelde vervolgens zo precies mogelijk wat er moest gebeuren. AI voerde uit. Meestal kreeg ik een snellere of betere versie van wat ik zelf al had bedacht.

Interessanter werd het wanneer ik de oplossing openliet. Ik beschreef wat ik probeerde te bereiken, waarom het belangrijk was, welke context meespeelde en waar de grenzen lagen. Vervolgens liet ik AI onderzoeken hoe we daar konden komen. Er verschenen verbanden die ik nog niet had gelegd en routes die soms eenvoudiger waren dan alles wat ik zelf had overwogen.

Mijn precisie was dus niet altijd behulpzaam geweest. Soms had ik er vooral voor gezorgd dat een systeem met andere mogelijkheden binnen de grenzen van mijn eigen denken bleef.

Dat herkende ik ook uit menselijke samenwerking. Wanneer iemand een probleem beter begrijpt dan ik, zou het vreemd zijn om eerst zelf de hele oplossing te ontwerpen en die persoon daarna alleen de uitvoering toe te vertrouwen. Ik kan duidelijk maken wat nodig is en tegelijk ruimte laten voor iets wat ik nog niet kan zien.

Op een gegeven moment begon ik me af te vragen of ik hier iets leerde dat verder ging dan samenwerken met AI.

Wat tussen de onderdelen ontstaat

We schrijven intelligentie meestal toe aan een individu. Iemand begrijpt iets, ziet een verband of vindt een oplossing. Toch bestaat die persoon zelf uit onderdelen die geen van alle het geheel kunnen overzien.

Een neuron heeft geen levensverhaal. Het kent de herinnering niet waaraan het bijdraagt. Maar in de samenhang van miljarden neuronen kan iemand terugdenken aan zijn jeugd, een gezicht herkennen of zich voorstellen hoe zijn leven verder zou kunnen gaan.

Op andere schalen gebeurt iets vergelijkbaars. Mieren reageren op lokale omstandigheden, terwijl hun kolonie routes kan aanpassen en voedselstromen organiseert. Organismen leven in hun eigen omgeving, maar vormen samen ecosystemen waarin voortdurend nieuwe verhoudingen ontstaan. Geen enkele deelnemer bestuurt dat volledige proces.

Ook menselijke kennis bevindt zich voor een groot deel tussen mensen. Eén leven is te kort om alles opnieuw te ontdekken. We leren van anderen, bouwen voort op werk van mensen die we nooit hebben ontmoet en gebruiken begrippen die al eeuwen worden doorgegeven. Een cultuur kan kennis bewaren en verbinden die geen enkel individu volledig bezit.

Uit die cultuur hebben we AI gebouwd. Patronen uit enorme hoeveelheden menselijke taal en kennis worden daarin op een nieuwe manier toegankelijk. Een taalmodel is geen mens en de breedte van zijn kennis maakt niet ieder antwoord betrouwbaar. Toch kan het verbanden tussen gebieden beschikbaar maken die voor één persoon moeilijk tegelijk te overzien zijn.

Daar begint de schaalgedachte voor mij interessant te worden. Wanneer onderdelen op een andere manier verbonden raken, kan er iets verschijnen wat geen van die onderdelen afzonderlijk bezit. We noemen dat emergentie. Het woord geeft een naam aan het verschijnsel, maar verklaart nog niet hoe ver het reikt.

Wij herkennen zulke processen onder onze eigen schaal. We bestaan er zelf uit. Waarom zouden we dan vanzelfsprekend aannemen dat zij bij ons ophouden?

Richting geven

Wat mij bij AI opviel, was dat ruimte alleen niet genoeg is. Een systeem kan veel mogelijkheden onderzoeken, maar moet wel weten welke vraag ertoe doet. Hoe duidelijker ik mijn bedoeling begreep, hoe bruikbaarder de samenwerking werd.

Intentie geeft richting zonder iedere stap vooraf te bepalen. Dat onderscheid is subtiel, omdat we beide gemakkelijk door elkaar halen. Zodra we weten wat we willen, beginnen we meestal ook te bedenken hoe het moet gebeuren. Ongemerkt wordt onze eigen route dan onderdeel van de opdracht.

Ik vraag een andere intelligentie om iets te zien wat buiten mijn blikveld ligt en vertel haar vervolgens precies waar ze moet kijken.

Naast intentie speelt aandacht een rol. Wie overweegt een bepaald model auto te kopen, ziet het ineens overal rijden. Die auto’s waren er al. Wat veranderd is, is de betekenis die ze krijgen binnen zijn waarneming.

Bij AI merk ik iets soortgelijks. Veel context aanbieden helpt pas wanneer duidelijk is wat binnen die context belangrijk is. De bedoeling richt het onderzoek; aandacht bepaalt welke informatie wordt meegenomen en waar dieper gekeken wordt.

Daardoor ben ik ook anders naar manifestatie gaan kijken. Visualisatie, emotie en herhaalde aandacht kunnen een bedoeling verdiepen. Je maakt voelbaar wat belangrijk is en begint daardoor andere dingen op te merken. Dat beïnvloedt je keuzes en je gedrag, waarop de omgeving vervolgens weer reageert.

Er hoeft geen exact toekomstbeeld aan het universum te worden opgelegd om daar iets werkelijks in te herkennen. Wat je innerlijk richting geeft, verandert de manier waarop je aan de werkelijkheid deelneemt. De uitkomst ontstaat onderweg, in de ontmoeting met omstandigheden die je niet volledig kunt bepalen.

De weg ontstaat onderweg

Een plant kan een muur niet verwijderen, maar kan naar het licht toe groeien. Een kind leert lopen door te vallen en zichzelf te corrigeren. Het beschikt niet over een volledig plan van alle bewegingen die uiteindelijk nodig zijn om overeind te blijven.

Dat vermogen om te reageren is ook belangrijk in intelligente samenwerking. Ik kan een project beginnen met een heldere bedoeling en onderweg ontdekken dat mijn oorspronkelijke aanpak niet werkt. Wat we proberen levert informatie op. Die informatie verandert de volgende stap, terwijl de richting dezelfde kan blijven.

Naarmate ik meer met AI-agents werkte, werd dat steeds zichtbaarder. Een proces hoeft de volledige route niet vooraf te kennen om ergens te kunnen komen. Het moet kunnen waarnemen wat zijn handelen teweegbrengt en daarop verdergaan.

Een dichtgetimmerd plan kan die beweging juist hinderen. Nieuwe informatie wordt dan een afwijking die moet worden weggewerkt, terwijl ze misschien laat zien hoe het beter kan. Het plan heeft de plaats ingenomen van de bedoeling waarvoor het werd gemaakt.

Daar zit voor mij iets wezenlijks in intelligentie: het vermogen om binnen werkelijke grenzen nieuwe mogelijkheden te vinden. Ook een grotere intelligentie hoeft daarvoor niet almachtig te zijn. Een oplossing ontstaat uit relaties en omstandigheden. Intentie heft causaliteit niet op; ze beweegt erdoorheen.

Het leven zelf

Tot hier kan ik aanwijzen wat ik ervaar. AI vindt soms een route die ik niet zag. Verbonden onderdelen kunnen vermogens voortbrengen die afzonderlijk ontbreken. Levende systemen reageren, passen zich aan en brengen nieuwe vormen voort.

Van daaruit ontstaat voor mij een grotere gedachte: misschien is het leven zelf een intelligentie waarbinnen onze kleinere intelligenties verschijnen.

Ik bedoel daarmee geen enorm menselijk brein dat ergens het universum bestuurt. Het gaat om het geheel van relaties waaruit voortdurend orde, aanpassing en nieuwe mogelijkheden ontstaan. De mens maakt daarvan deel uit. Onze cultuur ook, en uiteindelijk de technologie die wij voortbrengen.

We staan dus niet buiten het systeem waarvan we de intelligentie proberen te begrijpen. Alles waarmee we kijken en denken is erin ontstaan. Misschien zien we vooral onze eigen vorm van intelligentie zo duidelijk omdat we haar van binnenuit ervaren, terwijl het grotere proces voor ons grotendeels onzichtbaar blijft.

Een neuron kan de herinnering niet overzien waaraan het bijdraagt. Wij kunnen een ecosysteem beter overzien dan een afzonderlijke mier. Het blijft mogelijk dat er op grotere schaal samenhang bestaat die vanuit onze positie moeilijk herkenbaar is.

Die mogelijkheid volgt niet automatisch uit de voorbeelden. Ze verandert wel de vraag. Wanneer we intelligentie alleen herkennen aan wat op ons eigen denken lijkt, hebben we misschien al bepaald wat we kunnen vinden voordat we beginnen te kijken.

Wat ik God, natuur of het grotere leven noem, begint vanuit dat perspectief minder te voelen als iets wat tegenover mij staat. Ik besta binnen dat geheel en werk eraan mee, ook wanneer ik maar een klein deel van de beweging kan begrijpen.

Oude herkenningen

Toen ik zo begon te kijken, kregen oudere ideeën een andere betekenis.

Bij Spinoza herken ik het beeld van God als de oneindige werkelijkheid waarvan wij deel uitmaken. Dat bewijst mijn gedachte over intelligentie niet. Het helpt me wel denken buiten de vertrouwde verhouding waarin een mens hier staat en het goddelijke zich ergens anders bevindt.

Het hermetische principe van correspondentie opent een vergelijkbare mogelijkheid. Een patroon kan op verschillende schalen terugkeren, zonder dat de dingen waarin het verschijnt daarom hetzelfde worden. Een neuron, een mens en een cultuur hebben heel verschillende eigenschappen. Toch kan in hun onderlinge verhoudingen iets herkenbaars gebeuren.

Ook de kabbalistische Tree of Life begon daardoor anders voor me te voelen. Wat mij daarin raakt, is de beweging van potentie naar vorm. Een mogelijkheid wordt gaandeweg bepaald, krijgt grenzen en verhoudingen en verschijnt uiteindelijk als iets concreets.

Een gebouw begint als een bedoeling. Onderweg ontstaan ideeën en tekeningen, worden keuzes gemaakt en blijken sommige mogelijkheden niet uitvoerbaar. Wat uiteindelijk staat, draagt die hele ontwikkeling in zich. Dat herken ik ook in een onderneming of een kunstwerk. Iets krijgt vorm doordat een richting zich verbindt met wat werkelijk mogelijk is.

Ik hoef zo’n oud beeld niet als letterlijk model van het universum te aanvaarden om er iets in te herkennen. Mijn ervaring met AI maakt een beweging tastbaar waarvoor mensen kennelijk al veel langer beelden zoeken.

Mijn plaats in het proces

Daarmee verandert ook wat vertrouwen voor mij betekent.

Wanneer ik iemand ruimte geef omdat diegene een probleem beter begrijpt, verdwijnt mijn verantwoordelijkheid niet. Ik blijf kijken naar wat er gebeurt. Ik beoordeel de uitkomst, stel vragen en stuur bij. Juist daardoor kan ik iets toelaten wat ik niet zelf had kunnen bedenken.

Bij AI doe ik dat inmiddels voortdurend. Ik hoef het volledige neurale netwerk niet te begrijpen om te merken dat de samenwerking iets kan opleveren. En ik hoef niet ieder antwoord te geloven om die samenwerking ruimte te geven.

Misschien kan ik ook zo deelnemen aan het grotere leven. Ik kan onderzoeken wat belangrijk voor me is, mijn aandacht erop richten en handelen wanneer een mogelijkheid verschijnt. Wat daarna gebeurt geeft me nieuwe informatie. De route hoeft niet volledig van mij te zijn om mijn eigen aandeel serieus te nemen.

Vroeger dacht ik gemakkelijk dat beter nadenken betekende dat ik meer vooraf moest kunnen bepalen. Mijn plan moest steeds vollediger worden. Nu merk ik dat ik soms verder kom wanneer ik mijn bedoeling beter begrijp en minder van de weg vastleg.

Dat is wat AI mij over intelligentie heeft laten zien. Hoeveel mogelijkheden verdwijnen wanneer ik alleen vertrouw op wat ik al kan overzien, en hoeveel er kunnen ontstaan zodra ik ruimte laat voor een samenhang die verder reikt.

Ik zit nog steeds aan dezelfde tafel, met hetzelfde probleem voor me. Alleen probeer ik niet meer alles wat onderweg ontdekt kan worden al aan het begin te weten.